O Šamcu,

Bosanski Samac spominje se prvi put 1725. godine, kao Lukacev Sanac. Od 1718. do 1739. godine pripadao je Austrijskoj carevini. Kao gradsko naselje razvija se od 1863. godine, kada su se u njemu naselili Muslimani, koji su doselili iz Srbije. Nacrt za izgradnju Bosanskog Samca dao je Salih Efendija Muvekit, a prvi urbanisticki plan djelo je francuskih arhitekata.

U to doba, ovo novo naselje, dobija me Gornja Azizija (Aziziei Bela), po sultanu Azizu, i taj sluzbeni naziv Bosanski Samac nosi sve do 1878. godine. Od tada Bosanski Samac pripada turskoj vlasti.
Prema nekim pismenim dokumentima Bosanski Samac je do 1880. godine bio ispostava sreza Orasje, koje se zvalo Donja Azizija, a njegovim ukidanjem potpada pod srez Gradacac. Pedantni hronicar zabiljezio je da je godine 1879. danasnji grad imao 242 kuce i 955 stanovnika. Februara 1883. godine grad dobija postu i telegraf, a 1885. godine prvu osnovnu skolu. Za razliku od drugih gradova i naselja u Bosni i Hercegovini, Bosanski Samac je dosta mlada gradska aglomeracija, jer kao grad formiran je tek u drugoj polovini XIX vijeka.

Danasnji naziv Bosanski Samac dobija, najvjerojatnije od riješi ‘sanac', sto znaci kanal, jer prostor na kome je izgradjen danasnji grad nasut je pijeskom i sljunkom prosjecno od 4 do 6 metara visine, sto znaci da je Bosanski Samac izgradjen na nekadasnjem mocvarnom zemljistu, koje je bilo ugrozeno stalnim poplavama rijeka Save i Bosne. I danas, na nekadasnju sliku Bosanski Samac, podsjecaju ostaci velikih zemljisnih depresija, barustina i mocvara kao sto su: Staraca, Zandrak, Sokolusa, Tisina i drugi. Sve ovo postaje jasnije kada se kaze da se danasnji grad nalazi na nadmorskoj visini od svega 86 metara. U Bosanski Samac su doselile porodice iz Beograda, Nisa, Sapca i drugih mjesta. Bili su to uglavnom trgovci i zanatlije. Prema nekim predanjima, prije doseljavanja muslimana, u Bosanskom Samcu je bilo nekoliko kuca u kojima su stanovali skeledzije i ribari, a ovdje je bio podignut jedan han i granicna karaula. Vec tada zivotne tokove ovom mjestu davala je skela, koja je imala znatan promet i razvijen obalski utovar. Drzavna vlast na karauli budno je pazila na granicni promet, naplacivala carinu i kasnije sagradila zgradu zvanu dumrukhana, koja je u ratovima srusena. Godine 1866. podignuta je dzamija koja je pod zastitom drzave, kao vrijedan spomenik graditeljske djelatnosti tog perioda i najstariji je objekat kulturno - historijskog nasljedja u gradu.

Najstarija seoska naselja Samacke komune su Slatina, Crkvina, Obudovac, Kruskovo Polje i jos neka. Prema nekim istorijskim dokumentima Slatina je nastala jos u vrijeme rimske imperije, o cemu svjedoce i arheoloske iskopine pronadjene u ovom selu na mjestu zvanom “Okruglic”. Zahvaljujuci svom izuzetnom polozaju i plodnoj Posavini, Bosanski Samac je gotovo od svog postanka predstavljao trgovacki centar za sva okolna mjesta. Istoricar Milenko Filipovic zapisao je da je Bosanski Samac za vrijeme Austro - Ugarske vladavine odrzavao veoma zive trgovacke veze sa Beogradom, Osijekom i Trstom. On navodi da se preko Bosanskog Samca, rijekom Savom, izvozila suha sljiva za Bec i druga evropska trzista. Prema podacima Zemaljske vlade Bosne i Hercegovine u 1896. godini, preko Bosanskog Samca, izvezeno je 164 vagona suhe sljive. Suha sljiva, iz ovih krajeva, stekla je veliku reputaciju. Izvozila se u mnoge zemlje Evrope, najvise u Njemacku, Englesku, Svicarsku, Norvesku i Svedsku. Prema pisanju Filipovica, Bosanski Samac je bio poznat i kao mjesto preko koga je isao uvoz robe i snabdijevanje sireg podrucja.

U ratnom vihoru

Historija Bosanskog Samca biljezi, medjutim, i mnoge tamne stranice. Zivot seljaka u staroj Jugoslaviji bio je izuzetno mukotrpan. Posebno je bila teska 1929. godina, zapamcena u ovom kraju kao gladna godina. Seljaci, da bi prezivjeli, morali su se zaduzivati kod banaka i bogatih trgovaca, zelenasa. Svoje proizvode davali su u bescijenje. Ziveci u takvim uslovima, a uz to jos bez demokratskih prava, ljudi su u drzavnim bankama, bogatim trgovcima i korumpiranim cinovnicima vidjeli povampirene nekadasnje feudalne gospodare. Ljude Posavine pritiskalo je, uz to, još jedno veliko zlo. Ovaj kraj je, u tom vremenu, bio izlozen stalnim poplavama, koje su narocito u nekim selima pricinjavale veliku stetu. Nije bilo zastitnih nasipa. Stihija Save i Bosne ostavljala je cesto pustos za sobom. Velika poplava u ovom kraju 1932. godine pricinila je takvu stetu da se ljudi iz sela Tisine, Grebnica, Bazika, Brvnika, a narocito u Domaljevcu, nisu mogli godinama ekonomski povratiti. Sve to stvaralo je i razvijalo bunt u narodu protiv kompromitiranih vlastodrzaca.

Godine 1937. budi se svijest radnicke klase u Bosanskom Samcu. Te godine, obalski radnici, nezadovoljni niskim zaradama, organizovali su strajk koji je trajao osam dana. Strajk je poslodavcima i trgovcima zitarica, voca, gradevinskog materijala i drugih proizvoda, ukazao na snagu radnicke klase i pokazao da je doslo vrijeme da vise ne mogu s radnicima postupati kao sa svojim slugama. Poslodavci, iznenadeni i zaplaseni ovim strajkom, morali su da ustuknu. Bila je to prva pobjeda radnika u ovom kraju.

U novoj Jugoslaviji

Pocetak svog drustvenog i privrednog preporoda Bosanski Samac dozivljava vec sa prvim danima slobode. Intenzivan razvoj pocinje narocito 1947. godine izgradnjom pruge Bosanski Samac - Sarajevo, velikim djelom mlade generacije Titove Jugoslavije, koja je za nepunu godinu dana izgradila 239 kilometara normalnog zeljeznickog kolosijeka. Izgradnja ove pruge, za Samacku komunu zivot znaci, njen prodor iz zaostalosti i siromastva u zivot dostojan covjeka. Zato su Samcani zahvalni svim njenim graditeljima sto su omogucili covjeku ravne i pitome Posavine da u protekle tri decenije ostvari dostignuca koja su daleko veca od svega onoga sto je Bosanski Samac u svojoj cjelokupnoj historiji dostigao. Na ovoj pruzi, i na drugim gradilistima sirom nase zemlje, rodjena je ideja o susretima mladih iz 16 gradova iz svih nasih republika i pokrajina. Rodjena je ideja o smotri mladih, o manifestaciji “Bratstvo - Jedinstvo”, ciji je ucesnik i Bosanski Samac.

U opcini Bosanski Samac zivi danas oko 33,000 stanovnika na 218 kvadratnih kilometara. U samom gradu zivi 5,500 stanovnika. Podrucje komune ima danas 26 naseljenih mjesta, od kojih 22 imaju status sela. Sva su sela lijepo usorena, a broj stanovnika u seoskim naseljima krece se od 900 do 4,000. Od ukupnog broja stanovnika u drustvenom sektoru zaposleno je 4,148 ili 12.6%. Privreda komune ostvarila je u 1975. godini drustveni proizvod u vrijednosti 388,616.000 din. Fizicki obim proizvodnje u industriji raste, posljednjih godina, po stopi preko 20%, a u poljoprivredi za oko 6%. Nacionalni dohodak dostigao je iznos od 10,320 dinara po glavi stanovnika. Budzetska potrosnja iz godine u godinu biljezi znatan porast i procentualno je iznad prosjeka u SR B i H. Danasnju strukturu privrede cine tekstilna industrija, drvna, poljoprivreda i proizvodnja bojlera. Od ukupno obradivih povrsina zemljista u komuni, 14% pripada drustvenom sektoru proizvodnje, a prosjek individualnog domacinstva iznosi 2.7 hektara.

Vece radne organizacije u komuni su: Industrija trikotaze “Mladost” sa 650 zaposlenih radnika, Industrija namjestaja “Buducnost” sa 500 zaposlenih radnika, Industrija konfekcije “Tekstilac” - 410 zaposlenih, Poljoprivredni kombinat — preko 300 zaposlenih, Montazno i usluzno preduzece “11. april” — 200 zaposlenih, Industrija pletenog namjestaja “Samac” — 146 zaposlenih, Industrija uzarije i kanapa — 110 radnika, Transportno preduzece “Transservis Samac” — preko 90 zaposlenih i drugi.
Na privremenom radu u inostranstvu zapisleno je 2,984 radnika, uglavnom nekvalificirane radne snage. U oblasti licnog rada radi preko 600 radnika sto danas, u odnosu na broj stanovnika komune, cini dosta visok procenat. U posijednje vrijeme ova aktivnost je narocito vidna. Znatan broj gradana, posebno radnika povratnika iz inostranstva, ulaže svoje ustedevine za otvaranje vlastitih zanatskih i drugih radnji.
Samacka opcina ima dugu tradiciju u izradi predmeta kucne radinosti. Tako danas preko 1,420 domacinstava obezbeduje dopunska sredstva radeci kod svojih kuca na “sic”. Posebno je razvijeno korparstvo (izrada raznih predmeta od pruca i bambusa). Ovi proizvodi izvoze se uglavnom na zapadno trziste. Tako, u 1975. godini, izvezeno je ovih proizvoda u vrijednosti od preko 20,000.000 dinara.

20 godina unazad u Opcini je bilo zaposleno samo 1,000 radnika, a od ukupnog broja stanovnika, 85% bavilo se poljoprivrednom proizvodnjom. Danas se poljoprivrednom proizvodnjom bavi 61%. Nacionalni dohodak 1955. godine iznosio je 500 dinara, a danas 10,320 dinara. Tada Samacka komuna nije imala ni jednu osmogodisnju skolu, osim nize gimnazije u gradu, a od srednjih skola nije bilo ni rijeci. Danasnje tvornice izrasle su na ledinama. Pocelo se u starim magacinima, na starim masinama i golim rukama, bez strucnjaka i tradicije. Danasnje fabrike rodjene su od prvih zadruga zanatlija, obucara, krojaca, stolara. Danas su to savremene fabrike koje zaposljavaju po 300, 400, 500 i 700 radnika. U njima danas rade mladi ljudi rodjeni u slobodnoj zemlji, ljudi koji samostalno odlucuju o svojoj sudbini i sudbini svoje fabrike. Njihovi proizvodi su poznati ne samo u nasoj zemlji, nego i u mnogim zemljama istoka i zapada, a pojedine fabrike izvoze i preko 80% ukupne proizvodnje na inostrano trziste.

U poslijeratnom razvoju, do danas, izgradeno je preko 80% novih kuca u selima. Prije 14 godina i posljedjne selo ove komune dobilo je elektricno svjetlo, a u preko 93% domacinstava, umjesto petrolejke, svijetle sijalice. sto je najvaznije, i sto je najvece bogatstvo posljeratnog razvoja, jeste da komuna ima sasvim novog covjeka. Covjeka koji se u potpunosti izmijenio i koji prihvata bezrezervno sva naucna, tehnicka i drustvena dostignuca i stavlja ih sebi u sluzbu. Danas domacinstva raspolazu sa oko 2,600 televizora i preko 4,000 radio aparata. Komuna ima oko 1,000 putnickih automobila. U mnoga seoska domacinstva usla su savremena tehnicka sredstva i oprema, cime je u potpunosti izbrisana razlika zivota izmedu sela i grada.

Za jos brzi razvoj

Kada je rijec o danasnjem selu onda je bitno istaknuti da vec danas komuna ima naprednog poljoprivrednog proizvodjaca koji je u potpunosti savladao tehnologiju savremenog privredivanja. Tako, 95% zasijanih povrsina kukuruzom, sije se visokorodnom sortom hibrida, dok se polja pod psenicom zasijavaju iskljucivo visokorodnim sortama. Bosanski Samac ima izuzetno razvijenu veterinarsku sluzbu sa 6 sektorskih veterinarskih ambulanti koje pokrivaju cijelo podrucje komune. U 1975. godini Poljoprivredni kombinat “Posavina” i Veterinarska stanica, zajedno sa individualnim poljoprivrednim proizvodacima, utovili su za trziste preko 5,000 junadi i teladi, 10,000 komada svinja i proizveli 3,000.000 litara mlijeka. Vrijednost robne proizvodnje, sa udruzenim poljoprivrednim proizvodacima, u 1975. godini dostigao je iznos od 100,000.000 dinara.

Kada je rijec o razvoju poljoprivrede sela, nuzno je istaknuti da je posljednjih godina SR Bosna i Hercegovina ulozila, za izgradnju objekata za odbranu od poplava, preko 80,000.000 dinara. Izgradena je crpna stanica u Domaljevcu, Istocni i Zapadni kanal, parapetni zid u Grebnicama, a u izgradnji je i sabirni kanal. Time je vjekovna zelja posavskih seljaka u Socijalistickoj Jugoslaviji postala stvarnost. Izgradeni objekti, za zastitu od poplava, stvorili su neslucene mogucnosti jos brzeg razvoja poljoprivrede i sela i jos intenzivnije poljoprivredne proizvodnje.U prvom redu, nastavice se jos masovnije udruzivanje poljoprivrednih proizvodaca sa drustvenim sektorom. U tom pogledu stvorena je znatna materijalna baza. Samo u prosloj godini izgradena su na selu 442 gospodarska objekta, a danas individualni sektor raspolaze sa 232 traktora i desetinama prikljucnih masina.

Opcina Bosanski Samac ima 26 mjesnih zajednica i svaka ima drustvene prostorije sa televizorom, dnevnom i drugom stampom. Na podrucju opcine nalazi se pet punih osmogodisnjih skola i 13 cetverorazrednih. Obuhvat djece osmogodisnjim skolovanjem prelazi procenat od 90%. U gradu je sagraden savremen skolski centar sa pet srednjih skola, koje danas pohada 1,100 ucenika Posavine i Slavonije. Na visim i visokim skolama i fakultetima, u republickim centrima, studira 323 studenata i svi imaju kredit. U zavrsnoj fazi nalazi se i izgradnja djecijeg obdanista povrsine 1.100 m2. Nepismenost je skoro iskorijenjena. Narodna biblioteka raspolaze sa fondom od oko 18,000 knjiga.

U oblasti zdravstva i zdravstvene zastite stanovnistva danas se brine 184 zaposlena radnika u Domu zdravlja i pet sektorskih ambulanti. U zdravstvu radi 25 ljekara specijalista, stomatologa i farmaceuta. Bolnica za TBC pluca i Interno odjeljenje raspolase sa 202 kreveta. Prije dvije godine sagradena je nova zgrada Doma zdravlja povrsine 1.700 m2 i opremljena je savremenom opremom. Uz pomoc Republike, posvecuje se velika briga za borbu protiv endemske nefropatije. Izgradjen je projekat za izgradnju opcinskog regionalnog vodovoda za podrucje 13 mjesnih zajednica.
U poslednje vrijeme vodi se i veca briga za izgradnju drustvenih stanova. Društveni stambeni fond broji 572 stambene jedinice.

U oblasti saobracaja postignuti su takoder znacajni rezultati. Posijednjih godina, sopstvenim sredstvima, i uz pomoc Republike, preko 95% puteva I, II, III reda je asfaltirano. Za ove, druge investicije, radni ljudi ove komune izdvajaju ogromna sredstva. U svim mjesnim zajednicama zaveden je samodoprinos, na koji se nacin prikupi preko 7,000.000 dinara godisnje.

Srednjorocnim planom razvoja opcine za period 1976 - 1980. godina zacrtano je da se ulozi maksimum napora za jos brzi ekonomski i kulturni razvoj komune. U prvom redu, sva nastojanja usredsredice se za izmjenu postojece strukture privrede. Tome posebno treba da pridonese izgradnja pristanista i luke na rijeci Savi u Bosanskom Samcu, izgradnja fabrike gotovih jela, maksimalna finalizacija poljoprivrednih proizvoda na bazi mesa, povrca, mlijeka i kukuruza. Predvideno je i podizanje staklenika, povrsine od 3 hektara, u selu Domaljevac za proizvodnju ranog povrca. Tako ce se najzad poceti koristiti busotina tople vode cija toplota iznosi oko 87°C. Posebno srednjorocnim planom je zacrtano koristenje prirodnih resursa kojima je bogata ova komuna, kao sto su pijesak i sljunak. Na tom planu vec se umnogome radi.